فهرست سازهای زهی با تصویر

 

سازهایی که صدا را از راه ارتعاش سیم‌ها تولید می‌کنند، سازهای زهی نامیده می‌شوند یا به بیان دیگر سازهای سیمی. سازهای زهی سازهایی هستند که بر اثر ارتعاش‌های حاصل از زخمه زدن یا ضربه زدن به سیم‌ها صدا تولید می‌کنند. بلندی این صدا با طنینی تعیین می‌شود که حفره‌ی جعبه‌ی صوتی در پی ارتعاش این سیم‌ها پدید می‌آورد، به هر شیوه‌ای که نواخته شوند.

شاید برایتان جالب باشد: آماده‌ی الهام گرفتن هستید؟ داستان موفقیت Sala Muzik فاش می‌شود

تاریخچه‌ی کوتاه سازهای زهی

"زه” ویژگی کلیدی این سازهاست، همان‌گونه که از نامشان پیداست. حرکت دادن سیم‌های ساز با انگشتان یا با هر ابزار کمکی، ارتعاش و صدا پدید می‌آورد. سپس ضربه‌های منظم و هماهنگ، نت‌ها را می‌سازند. سازهای زهی در اساس این‌گونه کار می‌کنند.  اگرچه درک شیوه‌ی کارشان آسان است، تاریخ آن‌ها بسیار گسترده‌تر است.

لیر کشف‌شده در اور در بین‌النهرین باستان، متعلق به 2500 تا 3000 پیش از میلاد، شاهد ملموس و منبعی است که برای شرح تاریخ سازهای زهی در اختیار داریم. از سوی دیگر روشن نیست نخستین ساز زهی چه زمانی و کجا ساخته شده است. از آنجا که موسیقی و سازها از فرهنگی به فرهنگ دیگر تحول می‌یابند و هر فرهنگ چیزی به جهان موسیقی می‌افزاید، طبیعی است که نتوانیم سازهای زهی را به ملت یا منطقه‌ای خاص نسبت دهیم. با این حال می‌توانیم دگرگونی و تأثیرپذیری را از منطقه‌ای به منطقه‌ی دیگر دنبال کنیم؛ همین مسیر ما را به سازهای زهی امروزی رسانده است.

می‌توانیم راواناسترون (Ravanastron) از سازهای محلی هند و رباب (Rebab) از شرق آسیا را سازهای زهی و نسخه‌های تکامل‌یافته‌ی لیر اور بدانیم. اگر به غرب نگاه کنیم، لیرا را در بیزانس می‌بینیم که سپس به تکامل خود ادامه داد. سال 1600 میلادی را دوره‌ی باروک می‌نامند؛ این دوره “lira da braccio” را پدید آورد که نیای ویولن امروزی است.

سازهای زهی ترکی: سازهای زهی ترکی

سازهای زهی ایرانی: سازهای زهی ایرانی 

ویژگی‌های سازهای زهی چیست؟

سازهای زهی ساده‌ترین سازهای جهان موسیقی هستند. سیم‌های آن‌ها اگر درست لمس شوند می‌توانند صداهای زیبایی بسازند. این سازهای زهی جای خود را در بخش نخست ارکستر موسیقی غربی یافته‌اند. به طور کلی سیم‌های ساخته‌شده از روده یا فلز یا با زخمه، یا با آرشه و یا با کشیدن انگشتان به ارتعاش درمی‌آیند.

 

 

سازهای زهی گونه‌ای از سازها با مدل‌های بسیار هستند. در ساخت هر یک از این مدل‌ها چوب‌های گوناگونی به کار می‌رود، اما سرچشمه همیشه طبیعت است. طبیعی است که ببینیم فهرست سازهای زهی بر پایه‌ی ساختارهای فرهنگی گوناگون تفاوت می‌کند. برای نمونه، در حالی که ویولن و مدل‌های پرشمار آن سنگ بنای فرهنگی خاص است، فراوانی سازها در کشور ما همواره توجه‌برانگیز است. از این رو سازهایی با نام یکسان ممکن است بسته به بستر فرهنگی منطقه‌ای که در آن قرار دارند متفاوت باشند.

شاید این را هم بپسندید: عود ترکی ویژه CM-4

سازهای زهی را می‌توان کاملاً دست‌ساز ساخت یا در کارخانه تولید کرد. سازهای زهی به مراقبت و توجه بسیار بیشتری نیاز دارند، در حالی که محصولات کارخانه‌ای تضمین بیشتری دارند. با این حال نباید از یاد برد که ساز زهی دست‌ساز کیفیتی بسیار بالاتر از ساز زهی کارخانه‌ای دارد.

 

تکنیک‌های نوازندگی

سازهای زهی، معمولاً سازهای آرشه‌ای، سازهایی هستند که با ایجاد اثر گیر و لغزش (Stick-Slip-Effect) صدا تولید می‌کنند؛ آرشه روی سیم می‌لغزد و دست را به ارتعاش درمی‌آورد. این سازها معمولاً بر پایه‌ی تکنیکی که برای به ارتعاش درآوردن سیم‌ها به کار می‌رود دسته‌بندی می‌شوند (یا در مورد سازهایی که بیش از یک تکنیک درباره‌شان کاربرد دارد، بر پایه‌ی تکنیک اصلی). سه تکنیک رایج عبارت‌اند از زخمه‌زدن، آرشه‌کشیدن و ضربه‌زدن. تفاوت مهم میان آرشه‌کشیدن و زخمه‌زدن این است که در حالت نخست پدیده دوره‌ای است، به گونه‌ای که طنین‌ها در نسبتی کاملاً هماهنگ با نت پایه نگه داشته می‌شوند.

سازهای زهی‌ای نیز هستند که با چوبک نواخته می‌شوند. آرشه بخشی جدایی‌ناپذیر از سازهای زهی است. آرشه از دسته‌ای موی دم اسب ساخته شده که میان دو سر چوبی اندکی خمیده از جنس چوب سخت کشیده شده است. آرشه را با دست راست می‌گیرند و از پایین به بالا می‌نوازند. سر پایینی آن 'پاشنه' و بخش بالایی آن 'نوک' یا 'سر' نامیده می‌شود. طول آرشه‌ها میان 70 تا 75 سانتی‌متر است.

زخمه‌زدن
زخمه‌زدن شیوه‌ای برای نواختن سازهایی مانند وینا، بانجو، یوکللی، گیتار، چنگ، عود، ماندولین، لوت و سیتار است که در آن سیم‌ها با انگشت، شست یا پر (امروزه مضراب پلاستیکی) زخمه زده می‌شوند.

آرشه‌کشیدن
آرشه‌کشیدن شیوه‌ای است که در برخی سازهای زهی مانند ویولن، ویولا، ویولنسل و کنترباس و نیز خانواده‌ی کهن ویول به کار می‌رود. آرشه از چوبی تشکیل شده که «نواری» از موهای موازی دم اسب میان دو سر آن کشیده شده است.

ضربه‌زدن
سومین روش رایج تولید صدا در سازهای زهی، ضربه زدن به سیم است. پیانو و سنتور از این روش تولید صدا بهره می‌برند. حتی اگر پیانو به سیم‌ها ضربه بزند، به‌کارگیری چکش‌های نمدی سبب می‌شود صدای تولیدشده همچنان نرم و گرد باشد، برخلاف حمله‌ی تیزی که چکشی بسیار سخت هنگام ضربه به سیم‌ها پدید می‌آورد.

 

فهرست سازهای زهی کدام است؟

• چنگ (Harp)
• بالالایکا (Balalaika)
• بانجو (Banjo)
• بانکو (Banco)
• ساز (Saz، خانواده)
• گیتار (Guitar، خانواده)
• 
• باربیتوس (Barbitos)
• بریمبائو (Berimbau)
• بوزوکی (Bouzouki)
• 
• چاپمن استیک (Chapman Stick)
• چارانگو (Charango)
• جومبوش (Cumbus)
• چنگ چینی (Cheng)
• چیفتلی (Çifteli)
• دوتار (Dutar)
• اپیگونیون (Epigonion)
• کانل (Kannel)
• کانتله (Kantele)
• قانون (Qanun)
• 
• کیتارا (Kitara)
• کیثارا (Kithara)
• عود (Oud)
• 
• کنترباس (Double Bass)
• قوپوز (Kopuz)
• کورا (Kora)
• کمانچه (Kamancheh)
• کمنچه (Kemancha)
• 
• کمنچه کلاسیک (Classical Kemancha)
• ویولن (Violin)
• لاوتا (Lavta)
• لیر (Lyre)
• ماندولین (Mandolin)
• فورمینکس (Phorminx)
• رباب (Rebab)
• 
• سیتار (Sitar)
• سوربهار (Surbahar)
• شامیسن (Shamisen)
• تار (Tar)
• ترمولو (Tremolo)
• ویولا (Viola)
• ویولنسل (Cello)
• ویولونچلو (Violoncello)
• تنبور (Tanbur)
• یارن (Yaren)
• یوکللی (Ukulele)
• چارانگو (Charango)

خانواده‌های سازهای زهی

سازهای زهی گروهی از سازها با گستره‌ی گوناگونی بسیار هستند. چنان‌که بالاتر گفته شد، می‌توانیم این فهرست سازهای زهی را که بر پایه‌ی فرهنگ‌ها و جغرافیاهای گوناگون تفاوت می‌کند، در 3 گروه اصلی بررسی کنیم:

گروه نخست سازهای زخمه‌ای است. این گروه از سازها با کشیدن و رها کردن سیم‌ها به کمک ابزارهایی مانند مضراب یا پلکتروم صدا می‌دهند. برای پدید آوردن این ارتعاش، تنها به‌کارگیری انگشتان نیز می‌تواند کافی باشد و نیازی به ابزار کمکی نیست. به عنوان نمونه‌ای از این گونه در فهرست سازهای زهی می‌توان گیتار، گیتار الکتریک، عود، ماندولین، چنگ، تار و قانون را نام برد.

 

 

در این گروه نیز زیرشاخه‌های بسیاری وجود دارد. برای نمونه، زیر عنوان گیتار، گیتار الکتریک، گیتار کلاسیک و گیتار باس قرار می‌گیرند. این‌ها خانواده‌ی گیتار را می‌سازند. همین موضوع درباره‌ی باغلاما ساز نیز درست است. گونه‌های بسیاری از باغلاما در بسیاری از نواحی فرهنگ ما یافت می‌شود. گونه‌هایی مانند باغلامای دسته‌کوتاه، باغلامای دسته‌بلند، انواع ساز و باغلامای الکترو، خانواده‌ی باغلاما ساز را تشکیل می‌دهند.

گونه‌ی دیگر ساز زهی سازهای آرشه‌ای هستند. برخلاف سازهای زخمه‌ای، این گونه از سازها به کمک سیم‌ها و آرشه صدا می‌دهند. موی آرشه به سیم‌های ساز ساییده می‌شود و آن‌ها را می‌کشد و در نتیجه صدا پدید می‌آید. رایج‌ترین سازهای آرشه‌ای را می‌توان ویولن و ویولن محلی دانست.

 

 

باز هم زیرشاخه‌هایی هست. گونه‌های بسیاری از سازهای زهی آرشه‌ای زیر نام ویولن جای می‌گیرند. ویولن کوچک‌ترین عضو این خانواده است. دیگر اعضای این خانواده با نام‌های ویولا، ویولن و ویولنسل شناخته می‌شوند. گروهی که این سازهای زهی کنار هم پدید آوردند، خانواده‌ی ویولن نامیده شد.

سومین و آخرین گونه‌ی ساز زهی، سازهای زهی کوبه‌ای است. در این گونه از ساز زهی، چکشی به سیم‌ها ضربه می‌زند و در پی این برهم‌کنش، ارتعاش و در نتیجه صدا پدید می‌آید. شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ای که می‌توان برای سازهای این گروه آورد، پیانو است.

شاید این را هم بپسندید: کمانچه چیست؟

 

سازهای زهی به‌کاررفته در ارکستر

سازهای زهی رایج‌ترین گونه‌ی ساز در ارکسترها هستند. این سازهای زهی به ترتیب عبارت‌اند از ویولن، ویولا، ویولنسل، کنترباس و چنگ.

ویولن کوچک‌ترین و زیرترین عضو خانواده‌ی ویولن است؛ خانواده‌ای که ویولا و ویولنسل را نیز دربر می‌گیرد. چهار سیم دارد. صداهای کوک آن از بم به زیر عبارت‌اند از سل، ر، لا و می. طول آن 60 سانتی‌متر است. ارکسترها معمولاً سه بخش ویولن دارند (سولو، I و II). وظیفه‌ی تک‌نوازی و همراهی به آن سپرده می‌شود (به‌ویژه به عنوان ساز تک‌نواز). با رنگ صوتی‌ای که در هیچ ساز دیگری یافت نمی‌شود، توان بیانی بسیار غنی دارد. در ارکستر شمار ویولن‌ها از هر ساز دیگری بیشتر است.

ویولا دومین عضو خانواده‌ی سازهای زهی است و از نظر شکل به ویولن می‌ماند، اما اندکی بزرگ‌تر است. ساختار فیزیکی آن بسیار به ویولن شبیه است. در خانواده‌ی ویولن، صدایی میانه در میان سازها دارد و میان ویولن و ویولنسل جای می‌گیرد. طول بدنه‌ی آن نزدیک به 41–45 سانتی‌متر است. در ارکستر وظیفه‌ی نواختن بخش‌های میانی همراهی هارمونیک به آن سپرده می‌شود، زیرا گستره‌ی صوتی ویولا درست در میانه‌ی گستره‌ی صوتی ارکستر است.

ویولنسل سازی تنور با چهار سیم از خانواده‌ی سازهای زهی است. اگرچه شکل ویولن و ویولنسل تا اندازه‌ی زیادی به هم شبیه است، اندازه‌شان بسیار متفاوت است. یک ارکستر معمولاً 8 تا 12 ویولنسل دارد که هم هارمونی و هم ملودی می‌نوازند.

کنترباس بم‌ترین ساز گروه زهی از خانواده‌ی ویولن است. دو گونه دارد: 4 سیم و 5 سیم. کنترباس پنج‌سیم در اجرای آثار ارکستر سمفونیک بارها مورد نیاز است. کنترباس چهار سیم دارد که از گونه‌ای فولاد ویژه ساخته شده‌اند.

چنگ سازی با کوک ثابت است. هر سیم می‌تواند سه صدای متمایز تولید کند. چنگ که ایستاده نگه داشته می‌شود و در ارکسترها به کار می‌رود، تنها سازی در میان سازهای ارکستر امروزی است که تنها با کشیدن سیم‌ها با انگشتان نواخته می‌شود. چنگ 47 سیم و هفت پدال دارد. با کمک پدال‌ها می‌توان صدای سیم‌ها را تغییر داد. این پدال‌ها را می‌توان در سه وضعیت گوناگون تنظیم کرد.

چند نکته برای انتخاب ساز زهی

مهم است سازی را برگزینید که دوستش دارید، اما کشف آن همیشه  آسان نیست. گاهی این کار برای برخی نوازندگان ماجرایی از سازی به ساز دیگر است و گاهی نوازندگان از بیرون تأثیر می‌پذیرند. به چند توصیه‌ی ما نگاهی بیندازید:

• پژوهشی کوتاه درباره‌ی سازهای زهی می‌تواند به شما ایده بدهد. به‌ویژه اگر به آن‌ها گوش دهید، با صداهایشان آشنا می‌شوید.
• ویژگی‌های سازها و توانایی‌های شما می‌تواند شما را راهنمایی کند تا سازها را از هم بازشناسید و آسان‌تر انتخاب کنید.
• انتخاب جای درست برای خرید ساز زهی شما نیز نکته‌ی مهمی است. وقتی فروشگاه سازتان را پیدا می‌کنید، ماجرای موسیقایی‌تان راحت می‌شود. Sala Muzik یکی از سایت‌هایی است که به شما کمک می‌کند سازی رضایت‌بخش به دست آورید.