Alles over de cümbüş

De cümbüş is een relatief jong instrument binnen de Turkse muziek. Hij werd ontwikkeld door Zeynel Abidin, geboren in Skopje, en verrijkte de Turkse muziekcultuur met zijn opvallende klank en veelzijdige bouw.

Dit snaarinstrument bestaat doorgaans uit een aluminium klankkast met een houten hals. Dankzij verwisselbare halzen kan dezelfde basis als uitgangspunt dienen voor verschillende instrumentvarianten. Volgens het bekende verhaal gaf Mustafa Kemal Atatürk het instrument de naam “cümbüş”, een woord dat vreugde, feestelijkheid en levendigheid uitdrukt, nadat hij de energieke klank had gehoord.

Zeynel Abidin bouwde in 1930 twee vroege exemplaren, waarvan er volgens de overlevering één aan Atatürk en één aan sjah Reza Pahlavi van Iran werd aangeboden. In 1931 verkreeg hij het officiële patent voor de cümbüş.

Hoewel de cümbüş in Turkije nooit dezelfde centrale plaats kreeg als sommige oudere instrumenten, trok hij ook internationaal belangstelling. Na de invoering van de achternamenwet nam Zeynel Abidin de familienaam Cümbüş aan, waardoor zijn naam blijvend met het instrument verbonden raakte. De cümbüş verscheen later in uiteenlopende genres en werd ook door internationaal bekende artiesten gebruikt.

Wat is een cümbüş?

De cümbüş heeft een unieke, heldere en krachtige stem. De ronde metalen klankkast met gespannen vel doet aan een banjo denken, terwijl de fretloze hals en speelwijze verwantschap met de oud tonen. Het instrument wordt doorgaans met een plectrum bespeeld. De naam verwijst naar feestelijkheid en plezier.

Bij een cümbüş denkt men aan een metalen klankkast en een lange houten hals. De relatief betaalbare prijs, stevige constructie en draagbaarheid behoren tot de voordelen. Doordat de hals verwisselbaar kan zijn, kan het instrument voor verschillende speelwijzen en stemmingen worden aangepast.

De cümbüş is geschikt voor meerdere muziekstijlen en heeft een kleine maar toegewijde groep liefhebbers. De directe respons en duidelijke projectie maken hem prettig om te bespelen, al vraagt de fretloze hals om een nauwkeurig gehoor.

Soorten cümbüş

Door een andere hals te monteren ontstaan cümbüşvarianten met verschillende bereiken, stemmingen en speeltechnieken.

1. Standaardcümbüş: fretloos en doorgaans gestemd als een oud.
2. Curacümbüş: heeft een lange hals en is verwant aan de stemming en speelwijze van de cura of bağlama.
3. Tanburcümbüş: heeft een zeer lange hals en wordt gestemd en bespeeld in de richting van de tanbur.
4. Yaylı tanbur-cümbüş: een variant die met een strijkstok wordt bespeeld.
5. Gitaarcümbüş: voorzien van fretten en gestemd als een gitaar.
6. Mandocümbüş: heeft fretten en een stemming die is afgestemd op de mandoline.
7. Harmonische cümbüş: een variant met een houten klankkast.

Dankzij de verschillende halzen kan de cümbüş in veel muziekstijlen worden ingezet. Ondanks die veelzijdigheid kreeg hij geen centrale positie in de Turkse muziek. Hij werd vooral als volks- en amusementsinstrument gebruikt, terwijl andere instrumenten sterker verbonden bleven met het klassieke repertoire.

Verschillen tussen tanbur en cümbüş

De cümbüş behoort tot de Turkse snaarinstrumenten en klinkt in een beperkter maar gevarieerd repertoire. Het grootste onderscheid met de tanbur ligt in bouw, resonator en klankkleur.

De tanbur heeft een houten klankkast en een verfijnde, lange sustain. De cümbüş klinkt door zijn metalen klankkast en gespannen vel helderder, directer en resonanter. Met een lange hals kan hij tanburachtige partijen spelen, maar zijn klank blijft duidelijk anders.

 Misschien vindt u dit ook interessant: Alles over de yaylı tanbur

Verschillen in hals en klankkast hebben grote invloed op speelgevoel, projectie en timbre. De metalen resonator geeft de cümbüş zijn herkenbare scherpe en levendige toon, terwijl de tanbur doorgaans een warmere, meer verfijnde klank heeft en sterker in de klassieke muziek is verankerd.

De historische waardering hing ook samen met de context waarin de instrumenten werden gebruikt. De tanbur hoorde bij hof- en kunstmuziek, terwijl de cümbüş vaker in volksmuziek, tavernes en populaire amusementscultuur klonk. Dat sociale verschil zegt niets over de muzikale waarde, maar verklaart wel een deel van hun uiteenlopende reputatie.

Misschien vindt u dit ook interessant: Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen Turkse, Arabische en Perzische muziek?