Alles over neys: verschillen tussen Turkse, Arabische en Perzische ney
De ney — ook geschreven als nay, nai of nye — is een oud muziekinstrument dat al 4.500 tot 5.000 jaar wordt bespeeld. Hoewel hij ongeveer zo oud is als de Egyptische piramiden, wordt hij nog altijd gebruikt. De ney is een lange, eenvoudige eindgeblazen fluit van riet met vingergaten. De naam komt van een oud Perzisch woord voor riet.
Een van de oudste archeologische voorbeelden, gedateerd rond 3000–2800 v.Chr., bevindt zich in de collectie van het Penn Museum in Philadelphia. Het instrument werd vermoedelijk bij religieuze ceremonies gebruikt. Ook in Centraal- en Oost-Azië bestaan al zeer lang verwante enkel- en dubbelpijpsfluiten; sommige tradities leven rond Turkestan nog voort.
Qua constructie bestaat de ney uit drie belangrijke onderdelen:
1) Kamış (riet)
Het riet voor een ney groeit in warme, vochtige gebieden. De neybouwer selecteert geschikte stengels en oogst ze in bepaalde perioden van het jaar. In Turkije is de oever van de rivier de Asi in Hatay een bekend gebied voor kwaliteitsriet.
2) Başpare
De başpare is een mondstuk dat vooral de Anatolische Turkse ney van veel andere neys uit het Midden-Oosten onderscheidt. Hij wordt meestal van buffelhoorn gemaakt, maar ook materialen als ivoor, ebbenhout en buxus komen voor. Een goed passende başpare helpt een krachtigere en schonere klank te vormen.
3) Parazvane
Parazvanes zijn metalen ringen rond de kwetsbare boven- en onderuiteinden van het riet. De bovenste ring beperkt schade door het plaatsen van de başpare en de onderste helpt scheuren voorkomen. Ze worden onder meer van zilver of koper gemaakt.
Naast deze onderdelen heeft de ney doorgaans zeven gaten: zes aan de voorzijde en één duimgat aan de achterkant. Door vingergaten te openen en te sluiten en de luchtstroom te regelen ontstaan verschillende tonen.
Belangrijke typen ney
De ney is sterk verbonden met het soefisme. Mevlana Jalal al-Din Rumi opent zijn beroemde Masnavi met de oproep:
“Luister naar het riet, hoe het klaagt en vertelt over de pijn van het gescheiden zijn.”
Neys bestaan in verschillende stemmingen en worden grofweg ingedeeld in Turkse, Arabische en Perzische typen. Iedere traditie kent een eigen systeem, aantal gaten en speelwijze.
Het verschil tussen Perzische, Arabische en Turkse neys
De ney is een buis die aan beide uiteinden open is. De speler blaast langs of in de bovenopening om de luchtkolom te laten trillen. Moderne Arabische en Turkse neys hebben doorgaans zeven gaten. Perzische neys verschillen en hebben meestal vijf of zes vingergaten.
Arabische en Turkse neys worden op een vergelijkbare manier aangeblazen. Het belangrijkste verschil is de başpare: een Turkse ney heeft dit mondstuk, dat de lippositie en klank beïnvloedt. Een Arabische ney heeft meestal geen başpare, hoewel de basisconstructie verder sterk overeenkomt.
De Perzische ney verschilt duidelijker van beide andere typen. Sinds de late achttiende eeuw wordt hij volgens een interdentale blaastechniek bespeeld, waarbij de rand tussen de voortanden wordt geplaatst. Het duimgat ligt anders en de tong stuurt de luchtstroom; deze techniek is kenmerkend voor de Perzische ney.
Turkse neys
Er bestaan verschillende soorten Turkse neys. Ieder type is aan een bepaalde toonhoogte gekoppeld. Bekende stemmingen zijn Davut (E), Şah (F), Mansur Şah Mabeyni (F♯), Mansur (G), Kız Mansur Mabeyni (G♯), Kız (A), Yıldız (A♯), Müstahsen (B), Süpürde (C), Bolahenk Süpürde Mabeyni (C♯) en Bolahenk Nısfiye (D). Een Davut-ney wordt bijvoorbeeld een E-instrument genoemd omdat zijn tweede laagste toon E is.
Arabische neys
Turkse en Arabische neys hebben in de basis veel gemeen; de başpare is het meest zichtbare verschil. Zeven bekende Arabische stemmingen zijn Kerdene (C), Doga (D), Boussalik (E), Jaharka (F), Nawa (G), Husseini (A) en Ajam (B).
Perzische neys
Iraanse neys verschillen aanzienlijk van Turkse en Arabische modellen. Ze worden in uiteenlopende maten vervaardigd en hebben een bijzonder krachtig laag register. Circulaire ademhaling is een veelgebruikte techniek en de flexibele aard van de Perzische ney geeft ervaren spelers een groot tonaal bereik.
Alle neys in onze winkel worden met de hand vervaardigd door bekwame ambachtslieden en zijn scherp geprijsd. Op verzoek maken onze neymeesters professionele maatwerkinstrumenten in verschillende formaten en stemmingen. Zoek u een passende ney met een goede prijs-kwaliteitverhouding, bezoek dan onze winkel in Istanbul of bekijk de online catalogus.
Laat een reactie achter