Van makam tot dastgah: gids voor Turkse en Perzische modi

Turkse makams en Perzische dastgahs zijn modale systemen uit de klassieke tradities van respectievelijk Turkije en Iran. Ze delen historische contacten en enkele brede principes, maar verschillen wezenlijk in terminologie, repertoireorganisatie, melodische ontwikkeling en uitvoeringspraktijk.

1. Terminologie:

   • In Turkse muziek wordt de term makam gebruikt. In de Perzische klassieke muziek spreekt men vooral van dastgah en avaz; deze begrippen zijn verwant aan makam, maar zijn geen één-op-éénvertaling.

2. Structuur:

   • Turkse makams worden theoretisch vaak beschreven met tetrachorden en pentachorden die rond karakteristieke tonen, cadensen en melodische routes worden gecombineerd. Er zijn vele benoemde makams, waarvan een kleinere kern veel in het repertoire voorkomt. Een makam is meer dan alleen zijn toonladder.
   • Het moderne Perzische systeem onderscheidt zeven hoofddastgahs, ieder met eigen melodisch gedrag en een familie van gushehs. Daarnaast worden vijf verwante avaz onderscheiden. Samen spreekt men vaak informeel over twaalf modi, hoewel de indeling in zeven dastgahs en vijf avaz nauwkeuriger is.

3. Microtonen en intervallen:

   • Beide systemen gebruiken intervallen die niet exact samenvallen met gelijkzwevende pianotonen. De populaire term ‘kwarttoon’ is slechts een grove benadering: intonatie is niet overal een vaste verdeling van het octaaf in 24 gelijke delen. Toonhoogte hangt af van modus, melodische richting, frase, school en uitvoerder, en verschilt tussen de Turkse en Perzische traditie.

4. Modulatie:

   • In Turkse muziek komen geçki en andere overgangen tussen makams veel voor. Een compositie of taksim kan tijdelijk naar verwante modale gebieden bewegen en daarna terugkeren.
   • In Perzische muziek ontwikkelt een uitvoering zich door geselecteerde gushehs binnen een dastgah of avaz. Deze kunnen eveneens de modale kleur en het tooncentrum veranderen. Het is daarom te eenvoudig om Perzische muziek als nauwelijks modulerend te beschrijven; de route wordt alleen anders georganiseerd en benoemd.

5. Uitvoering en improvisatie:

   • Improvisatie speelt in beide tradities een belangrijke rol. De Turkse taksim is een instrumentale improvisatie die zelfstandig kan staan of tussen gecomponeerde delen klinkt. In de Perzische muziek kan avaz zowel een tak van het modale systeem als een vrijer uitgewerkte vocale of instrumentale uitvoering aanduiden. De vorming van frases volgt in beide gevallen stijlkennis en geen willekeur.
   • De Perzische klassieke muziek steunt op de radif, een canoniek onderwijsrepertoire van gushehs dat in verschillende versies door meesters wordt overgeleverd. De uitvoerder leert dit materiaal uit het hoofd en gebruikt het als basis voor interpretatie, verbinding en improvisatie binnen het dastgah-systeem.

6. Instrumenten:

   • Turkse en Perzische muziek hebben ieder eigen kerninstrumenten en delen daarnaast bredere families zoals oud, ney en kamancheh. Bouw, stemming, embouchure, fretplaatsing en speeltechniek kunnen per traditie sterk verschillen, ook wanneer een instrumentnaam vergelijkbaar is.

Samengevat zijn makam en dastgah verwante maar afzonderlijke modale systemen. Hun overeenkomsten liggen in melodische organisatie, genuanceerde intonatie en improvisatie; hun verschillen worden duidelijk in repertoire, terminologie, modale routes, frasering en uitvoeringspraktijk.

Meer over de Turkse makam: Gids voor makams in de Turkse muziek