ALLES OVER DE SANTOOR

De santoor (ook santur, santour of santoor) is een hakkebord of aangeslagen citer die zich over het Midden-Oosten en Zuid-Azië verspreidde; verwante instrumenten komen ook in Oost-Azië en Oost-Europa voor. Varianten worden gebruikt in muziek uit Iran, Irak, India, Kasjmir, Turkije, Griekenland, Armenië, China en Tibet.

Vaak wordt aangenomen dat de instrumentenfamilie een belangrijke Perzische oorsprong heeft, maar haar ontwikkeling kende vele regionale routes. De geschiedenis van de santoor wordt soms verbonden met oude Babylonische en Assyrische afbeeldingen van horizontaal gedragen snaarinstrumenten die met twee stokjes werden aangeslagen. De santir wordt daarnaast genoemd in historische teksten die met het hof van Nebukadnezar worden verbonden. Latere bronnen onderscheiden aangeslagen citers ook van de qanun, onder meer in de zestiende^de eeuw.

De relatie tussen de Perzische en Indiase santoor

PERZISCHE SANTOOR

De Perzische santoor neemt een belangrijke plaats in de traditionele Perzische kunstmuziek in en klinkt ook in motrebi of amusementsmuziek. Het moderne instrument heeft doorgaans een trapeziumvormige kast van walnoothout. Over de kast lopen metalen snaren die met kleine houten hamertjes worden aangeslagen, de mezrab. De snaren zijn aan beide zijden aan pennen bevestigd; met de metalen stempennen aan de rechterzijde wordt het instrument gestemd. De Perzische santoor heeft grote melodische mogelijkheden. Op een veelvoorkomend model zijn ongeveer 27 verschillende tonen beschikbaar via de verschillende snaargedeelten. Lage snaren zijn vaak van messing en hoge van staal. Kammen verdelen de snaren in registers en kunnen bij deskundige afstelling worden verplaatst om modale stemmingen aan te passen. De snaren produceren een heldere, boventoonrijke en sprankelende klank.

INDIASE SANTOOR

Een verwante aantrekkelijke klank is te horen in Indiase muziek. De Indiase santoor kwam via Kasjmir in de moderne Hindoestaanse klassieke muziek terecht. In Kasjmir begeleidde hij traditioneel ceremonies en muziek van soefigemeenschappen. Binnen Zuid-Azië was het instrument lange tijd vooral verbonden met de regio Kasjmir. Het lijkt op de Perzische santoor, maar bouw, aantal snaren, kamindeling, stemming en speelpraktijk verschillen. De Kasjmirse santoor is een belangrijk instrument in het religieuze kunstmuziekensemble sufyana kalam (‘soefi-uiting’). Hij begeleidde kalam -liederen in kleine ensembles met instrumenten zoals setar, dukra-trommels en saz-i-kashmir.

Dit repertoire gebruikte tientallen modi met zowel Indiase raganamen als namen uit het Midden-Oosten. Virtuoos Shivkumar Sharma bracht de santoor in het midden van de twintig^ste eeuw naar de Hindoestaanse ragamuziek. De vaste toonhoogten maken vloeiende meend of portamento minder vanzelfsprekend dan op stem of fretloze instrumenten. Sharma ontwikkelde echter verfijnde technieken met timing, tremolo en snelle hamerslagen om een vloeiender melodisch effect te creëren. Sindsdien groeide de populariteit van de Indiase santoor en klinkt hij ook in filmmuziek en populaire muziek.