De santoor behoort tot de grote familie van hakkeborden die in verschillende vormen voorkomt van Iran, Irak en India tot Turkije, Griekenland, Hongarije, Roemenië en Oost-Azië. Namen, stemming, kamindeling en speeltechniek verschillen per traditie. Wat is een santoor, welke typen bestaan er en hoe wordt hij bespeeld?

Wat is een santoor?

De santoor is een trapeziumvormig snaarinstrument waarvan de snaren met twee lichte hamertjes worden aangeslagen. Daardoor is het zowel een chordofoon als een aangeslagen snaarinstrument.

Perzische, Iraakse en Indiase modellen verschillen sterk. Afhankelijk van het type kan het instrument tientallen tot ruim honderd afzonderlijke snaren hebben, verdeeld over groepen en kammen. De trapeziumvorm doet aan een qanun denken, maar de speelwijze is anders: een qanun wordt getokkeld, een santoor met mezrabs of mallets aangeslagen.

De klankkast wordt vaak van walnoot of andere resonante houtsoorten gemaakt. Afmetingen verschillen; een grote Perzische santoor kan ongeveer 90 cm aan de lange zijde, 35–40 cm aan de korte zijde en circa 6 cm diep zijn. Snaren zijn meestal van staal en brons en liggen in koren van meerdere snaren die unisono worden gestemd. De kammen verdelen de trillende lengte en maken verschillende tonen aan beide zijden mogelijk.

Welke soorten santoor bestaan er?

Er zijn vele regionale hakkeborden. Afmetingen, aantal snaren, kammen, hamertjes, stemming en materiaal worden door de lokale muziektraditie bepaald.

Bekende voorbeelden zijn de Perzische santur, Indiase santoor, Iraakse santur, Turkse santur, Griekse santouri, Hongaarse cimbalom en Chinese yangqin. Andere landen hebben eigen verwante hakkeborden. Niet ieder instrument uit deze brede familie wordt plaatselijk ‘santoor’ genoemd.

De grote verspreiding laat zien hoe veelzijdig het basisidee is: snaren over een vlakke kast die met lichte hamertjes worden aangeslagen. De precieze historische verbanden zijn echter complex.

Misschien ook interessant: De relatie tussen Perzische en Indiase santoor

Waar begint de geschiedenis van de santoor?

Over oorsprong en naam bestaan meerdere theorieën. Het woord santur wordt doorgaans met Perzische taalgeschiedenis verbonden; soms worden ook oudere termen voor psalteriumachtige instrumenten genoemd. Een directe, ononderbroken afstamming is moeilijk te bewijzen.

Afbeeldingen uit Mesopotamië en latere Perzische bronnen tonen vroege citer- en hakkebordachtige instrumenten. Via handelsroutes en culturele uitwisseling ontwikkelden aangeslagen citers zich in het Midden-Oosten, Europa en Azië tot verschillende families. De cimbalom, santouri, santur en yangqin delen een principe, maar hebben elk een eigen geschiedenis. In het Ottomaanse Rijk werd de santur vooral in de negentiende en vroege twintigste eeuw zichtbaar in stedelijke kunstmuziek.

Tot bekende Turkse santurspelers behoren Santuri Hilmi Bey, Santuri Ethem Bey, Ziya Santur en Hüsnü Tüzüner. Ziya Santur, leerling van Santuri Ethem Bey, werkte aan uitbreiding en podiumgebruik van het instrument. Er ontstonden ook Turkse modellen met hefboompjes voor toonhoogteverandering. Later werd de santur binnen veel ensembles grotendeels verdrongen door qanun en piano.

Hoe bespeelt u een santoor?

De santoor is een melodisch instrument. De speler moet de snaren nauwkeurig en ontspannen aanslaan om een heldere toon te krijgen en ongewenst contact met naburige koren te vermijden.

Begin met de notenkaart van uw specifieke model, basale muziektheorie en de plaats van iedere toon rond de kammen. Oefen vervolgens een gelijkmatige mezrabgreep, afwisselende slagen, accenten, demping en dynamiek. Voor Perzisch repertoire zijn ook dastgah, ritmiek en karakteristieke versieringen belangrijk.

 Misschien ook interessant: Sedat Anars tips over santoor voor beginners

Plaats de santoor stabiel op een tafel of standaard op comfortabele hoogte. Houd de houten mezrabs los en laat de slag vooral uit een soepele polsbeweging ontstaan. Sla het bedoelde snaarkoor dicht bij de juiste zone aan en oefen langzaam van links naar rechts. Kammen verdelen snaren in verschillende toongebieden; leer daarom de plattegrond van uw eigen instrument in kleine groepen.

De santoor kan helder, meditatief en zeer dynamisch klinken. Regelmatige, aandachtige oefening en zorgvuldig stemmen zijn de basis voor zuiver en expressief spel.