Znaczenie i zastosowanie kanunu w muzyce tureckiej

O tureckim instrumencie kanun

Turecki kanun zajmuje ważne miejsce w muzyce tureckiej. Kanun to potężny instrument, bez którego nie sposób wyobrazić sobie zespołu muzyki tureckiej. Uważa się, że kanun trafił do muzyki tureckiej w czasach Imperium Osmańskiego, w 19^. wieku, za sprawą syryjskiego imigranta z Kairu. Z drugiej strony kanun ma jeszcze jedną, nowszą historię, zaczynającą się w 1876 roku. Mówi się, że istnieje różnica między starszym a nowym typem kanunu, którego najwcześniejsze egzemplarze wykonał stambulski budowniczy kanunów Mahmut Usta. Oba typy współistniały prawdopodobnie do lat 1930., jak wynika z rejestrów Kongresu Muzyki Arabskiej w Kairze, który odbył się w 1932 roku. Cechą nowszego typu kanunu było zastosowanie małych mosiężnych dźwigni umieszczonych po lewej stronie pudła, blisko główki z kołkami (czyli również po lewej stronie grającego). Dźwignie te służyły do regulacji naprężenia strun. W tureckim kanunie na każde trzy struny przypada od pięciu do dziewięciu dźwigni, które można obracać, tak by precyzyjnie regulować interwały. Dzięki dźwigniom można więc zagrać pełny zakres tonacji. Wprowadzenie tych dźwigni sprzyjało budowie większych instrumentów.

Kanun to cytra pudłowa szarpana, ma kształt trapezu i nie różni się bardzo od innych cytr używanych w krajach arabskich. Wspomniane innowacje i cechy sprawiły jednak, że turecki kanun ma bardziej charakterystyczne brzmienie; dźwięk przestawianych dźwigni jest właściwy tureckiemu kanunowi. Także technika gry jest wynikiem ewolucji rozciągniętej w czasie. W muzyce tureckiej jest wielu grających na kanunie. Ze źródeł historycznych wynika, że początkowo na kanunie grano, trzymając go pionowo. Innowacje wprowadzone pod koniec 19^. wieku, w okresie osmańskim, doprowadziły do rozwoju technik wirtuozowskich i ułatwiły stosowanie faktur harmonicznych i polifonicznych.

Struny kanunu szarpie się kostką w kształcie pierścienia, zakładaną na palce wskazujące. Inaczej niż w kanunie arabskim, tureccy muzycy grając na kanunie posługują się wyłącznie kluczem wiolinowym. Kiedy obie ręce grają frazę w unisonie, zostawiają minimalne opóźnienie między atakami, dzięki czemu frazy ozdobne dają wrażenie przestrzeni.

„Koncert na kanun” skomponowany przez Hasana Ferita Alnara, znanego tureckiego kompozytora i wirtuoza kanunu z 20^. wieku, ma cechy wynikające z opisanych wyżej przemian.

Kanun to wyjątkowy instrument o jasnej barwie, szerokiej palecie kolorów dźwięku i wysokości. Wspomniano o nim także w Baśniach tysiąca i jednej nocy — być może jego rozmarzone brzmienie sprawiło, że stał się tematem opowieści. Kanun jest jak królowa tureckiej muzyki artystycznej. Kiedy usłyszysz go w zespole, nie sposób nie zauważyć jego metalicznego, jasnego dźwięku i nie pomyśleć, że rolą pozostałych instrumentów w zespole jest wyłącznie akompaniament. Uchodzi zresztą za najgłośniejszy turecki instrument strunowy szarpany, może więc łatwo zagłuszyć brzmienie innych instrumentów w zespole. Mimo to używa się go głównie w muzyce artystycznej i w zespołach fasıl (zespołach grających lekką muzykę turecką w miejskich restauracjach w Turcji).