Od makamu do dastgahu: obszerny przewodnik po skalach melodycznych muzyki tureckiej i perskiej

Tureckie makamy i perskie (irańskie) makamy (znane też jako dastgahy) to systemy skal melodycznych używane w tradycyjnej muzyce klasycznej obu kultur. Mimo pewnych podobieństw znacząco różnią się budową, podejściem i praktyką wykonawczą.

1. Terminologia:

   • W muzyce tureckiej używa się terminu „makam”, a w muzyce perskiej terminu „dastgah”.

2. Budowa:

   • Tureckie makamy opierają się przede wszystkim na hierarchicznym systemie tetrachordów (odcinków czterodźwiękowych) i pentachordów (odcinków pięciodźwiękowych), które łączy się w konkretną strukturę melodyczną. System obejmuje około 100 makamów, z których część jest popularniejsza i częściej używana.
   • Perskie dastgahy opierają się na systemie siedmiu podstawowych dastgahów, z których każdy ma własny zestaw cech melodycznych, motywów i gushehów (krótkich fraz melodycznych). Te siedem dastgahów dzieli się dalej na pięć pobocznych avazów (skal), co daje łącznie 12 skal podstawowych i pobocznych.

3. Mikrotony i interwały:

   • Oba systemy, turecki i perski, wykorzystują mikrotony (ćwierćtony), które pozwalają na mniejsze odległości niż te znane z muzyki zachodniej. Sposób użycia tych mikrotonów i konkretne interwały różnią się jednak między obiema tradycjami.

4. Modulacja:

   • W muzyce tureckiej modulacja między makamami jest częsta i pozwala przechodzić z jednego makamu do drugiego w obrębie jednego utworu.
   • W muzyce perskiej modulacja zdarza się rzadziej, a nacisk pada na rozwijanie struktury melodycznej wewnątrz dastgahu lub avazu. Modulacja może jednak zachodzić między pokrewnymi dastgahami czy avazami.

5. Wykonanie i improwizacja:

   • Zarówno w muzyce tureckiej, jak i perskiej improwizacja odgrywa dużą rolę. Muzyka turecka ma szczególną formę improwizacji zwaną „taksim”, czyli solową improwizację instrumentalną, która często poprzedza części skomponowane albo pojawia się między nimi. Muzyka perska ma podobne pojęcie „avaz”, czyli improwizowane wykonanie wokalne lub instrumentalne w obrębie struktury dastgahu.
   • Perska muzyka klasyczna opiera się często na radifie, czyli zbiorze gushehów stanowiących podstawę improwizacji i kompozycji w systemie dastgahów. Wykonawca traktuje radif jako punkt wyjścia do stworzenia improwizowanego wykonania.

6. Instrumenty:

   • Muzyka turecka i perska mają własne, niepowtarzalne instrumenty, ale dzielą też część wspólnych, takich jak oud, ney i kamancheh. Techniki gry i stroje tych instrumentów bywają jednak w obu tradycjach różne.

Podsumowując: choć tureckie makamy i perskie dastgahy mają pewne cechy wspólne wynikające z ich modalnej budowy i użycia mikrotonów, są odrębnymi systemami o różnym podejściu do rozwijania melodii, improwizacji i praktyki wykonawczej.

Więcej o makamach muzyki tureckiej: Przewodnik po makamach muzyki tureckiej